શું તમારું કમ્પ્યુટર કે લેપટોપ વારંવાર ખોટી તારીખ અને સમય બતાવે છે? અથવા ચાલુ કરતી વખતે "CMOS Checksum Error" કે "CMOS Battery Failure" જેવો મેસેજ આવે છે? તો સંભવ છે કે તમારી CMOS બેટરી ખતમ થઈ ગઈ છે. આ લેખમાં આપણે CMOS બેટરી શું છે, તેના કાર્યો, ખરાબ થવાના લક્ષણો અને તેને જાતે કેવી રીતે બદલવી તે સરળ ભાષામાં સમજીશું.
CMOS બેટરી શું છે?
CMOS નું પૂરું નામ Complementary Metal-Oxide Semiconductor છે. CMOS બેટરી એ મધરબોર્ડ પર લાગેલી એક નાની ગોળ સિક્કા જેવી બેટરી છે, જે કમ્પ્યુટર બંધ હોય ત્યારે પણ BIOS ના સેટિંગ્સ અને ઘડિયાળ (RTC - Real Time Clock) ને ચાલુ રાખે છે. મોટા ભાગના કમ્પ્યુટરમાં CR2032 નામની 3 વોલ્ટની લિથિયમ બેટરી વપરાય છે.
CMOS બેટરીનું કામ શું છે?
- તારીખ અને સમય સાચવવા: કમ્પ્યુટર બંધ હોય અને પાવર કેબલ કાઢેલો હોય ત્યારે પણ ઘડિયાળ ચાલુ રાખે છે.
- BIOS સેટિંગ્સ યાદ રાખવા: Boot Order, Virtualization, Password જેવા સેટિંગ્સ સાચવે છે.
- હાર્ડવેર કન્ફિગરેશન સાચવવું: BIOS માં કરેલા ફેરફારો કમ્પ્યુટર બંધ થયા પછી પણ જળવાઈ રહે છે.
CMOS બેટરી ખરાબ થવાના લક્ષણો
- કમ્પ્યુટર બંધ કરીને ચાલુ કરો ત્યારે તારીખ અને સમય ખોટા બતાવે છે (ઘણી વખત જૂની તારીખ, જેમ કે 2000 કે 2009).
- સ્ટાર્ટઅપ વખતે "CMOS Checksum Error", "CMOS Battery Low" કે "CMOS Read Error" જેવા મેસેજ આવે છે.
- BIOS ના સેટિંગ્સ વારંવાર Default પર રીસેટ થઈ જાય છે.
- કમ્પ્યુટર ચાલુ થતી વખતે "Press F1 to continue" કે "Press F2 to run Setup" માગે છે.
- ઇન્ટરનેટ ચાલુ હોવા છતાં વેબસાઇટ ખૂલતી નથી કે "Your connection is not private" જેવી ભૂલ આવે છે (ખોટા સમયને કારણે).
- કેટલીક વાર કમ્પ્યુટર ચાલુ જ થતું નથી કે બીપ અવાજ આવે છે.
CMOS બેટરી કેટલી ચાલે છે?
સામાન્ય રીતે CMOS બેટરી 3 થી 5 વર્ષ સુધી ચાલે છે, કેટલીક વાર તેથી વધુ પણ. જો કમ્પ્યુટર ઘણા દિવસો સુધી બંધ રહેતું હોય અથવા બેટરી ગુણવત્તામાં નબળી હોય તો તે વહેલી ખતમ થઈ શકે છે.
CMOS બેટરીની તપાસ કેવી રીતે કરવી?
બેટરી કાઢીને મલ્ટીમીટર વડે વોલ્ટેજ માપો. નવી CR2032 બેટરીમાં લગભગ 3 વોલ્ટ હોય છે. જો વોલ્ટેજ 2.5 વોલ્ટથી નીચે હોય, તો બેટરી બદલી નાખવી જોઈએ.
જરૂરી વસ્તુઓ
- નવી CR2032 3V લિથિયમ બેટરી (પહેલાં જૂની બેટરી પર લખેલો નંબર ચેક કરી લો)
- નાનો સ્ક્રુડ્રાઇવર (કેસ ખોલવા માટે)
- પ્લાસ્ટિકનું ટૂલ કે નાની પેન (બેટરી કાઢવા માટે)
ડેસ્કટોપ કમ્પ્યુટરમાં CMOS બેટરી કેવી રીતે બદલવી?
- કમ્પ્યુટર બંધ (Shut Down) કરો અને પાવર કેબલ તથા બીજા બધા કેબલ કાઢી નાખો.
- પાવર સપ્લાયનું સ્વીચ બંધ કરો અને ચાલુ પાવર બટન થોડી સેકન્ડ દબાવી રાખો, જેથી વધેલો ચાર્જ નીકળી જાય.
- કેસનું સાઇડ પેનલ ખોલો અને કોઈ ધાતુની વસ્તુને અડીને સ્ટેટિક વીજળી દૂર કરો.
- મધરબોર્ડ પર ગોળ ચાંદી જેવી બેટરી શોધો (ઘણી વાર ગ્રાફિક્સ કાર્ડ કે PCI સ્લોટ પાસે હોય છે).
- બેટરીની બાજુમાં આવેલી નાની ક્લિપ ધીમેથી દબાવો કે સરકાવો, બેટરી બહાર આવી જશે.
- જૂની બેટરીમાં કઈ બાજુ + (પ્લસ) છે તે જોઈ લો. સામાન્ય રીતે + નિશાનવાળી બાજુ ઉપર તરફ હોય છે.
- નવી બેટરી એ જ રીતે (+ બાજુ ઉપર) સોકેટમાં બેસાડો અને હળવેથી દબાવો, જ્યાં સુધી "ક્લિક" ન થાય.
- કેસ બંધ કરો, કેબલ જોડો અને કમ્પ્યુટર ચાલુ કરો.
- BIOS માં જઈને તારીખ અને સમય સાચા સેટ કરો અને બધા સેટિંગ્સ ફરીથી ગોઠવીને Save & Exit (F10) કરો.
લેપટોપમાં CMOS બેટરી કેવી રીતે બદલવી?
લેપટોપમાં CMOS બેટરી બદલવી થોડી વધુ જટિલ હોય છે:
- કેટલાક લેપટોપમાં તળિયે નાનું અલગ કવર હોય છે, જે ખોલીને બેટરી સરળતાથી બદલી શકાય.
- ઘણાં નવા લેપટોપમાં બેટરી કેબલ અને નાના પ્લગ સાથે જોડેલી હોય છે, તેને કાઢવા માટે આખું બેક પેનલ ખોલવું પડે છે.
- લેપટોપ ખોલતા પહેલાં મુખ્ય બેટરી કાઢી નાખો અથવા અંદરથી તેનો કનેક્ટર ડિસ્કનેક્ટ કરો.
- જો લેપટોપ વોરંટીમાં હોય, તો જાતે ખોલવાથી વોરંટી જઈ શકે છે. તેથી સર્વિસ સેન્ટર પર બદલાવવું વધુ સારું છે.
CMOS રીસેટ કરવાની રીત (Bonus Tip)
જો BIOS Password ભૂલી ગયા હો કે ખોટા સેટિંગ્સથી કમ્પ્યુટર ચાલુ ન થતું હોય, તો CMOS બેટરી કાઢીને લગભગ 5 થી 10 મિનિટ રાખી મૂકો અને પછી પાછી લગાવો. આનાથી BIOS ના સેટિંગ્સ Default પર રીસેટ થઈ જાય છે. ઘણાં મધરબોર્ડમાં આ માટે Clear CMOS જમ્પર પણ હોય છે.
સાવચેતીઓ
- કામ કરતા પહેલાં કમ્પ્યુટરનો પાવર સંપૂર્ણ બંધ કરો.
- બેટરી કાઢવા માટે ધાતુના ઓજારનો ઉપયોગ ન કરો, મધરબોર્ડને નુકસાન થઈ શકે છે.
- બેટરીને ઉંધી ન લગાવો, + અને - બાજુનું ધ્યાન રાખો.
- જૂની બેટરી કચરામાં ફેંકવાને બદલે ઈ-વેસ્ટ તરીકે યોગ્ય જગ્યાએ આપો.
- બેટરી બાળકો અને પાળતુ પ્રાણીઓની પહોંચથી દૂર રાખો, ગળી જવાથી ખતરનાક બની શકે છે.
સામાન્ય પ્રશ્નો (FAQ)
પ્ર.1: CMOS બેટરી વગર કમ્પ્યુટર ચાલે કે નહીં?
હા, મોટા ભાગના કમ્પ્યુટર ચાલે છે, પણ દર વખતે તારીખ-સમય ખોટા આવશે અને BIOS સેટિંગ્સ રીસેટ થઈ જશે. કેટલીક સિસ્ટમમાં "F1 દબાવો" જેવો મેસેજ પણ આવે છે.
પ્ર.2: CMOS બેટરી અને લેપટોપની મુખ્ય બેટરી અલગ છે?
હા. મુખ્ય બેટરી લેપટોપને ચલાવવા માટે છે, જ્યારે CMOS બેટરી ફક્ત BIOS સેટિંગ્સ અને ઘડિયાળ માટે છે.
પ્ર.3: બેટરી બદલ્યા પછી BIOS સેટિંગ્સ કેમ બદલાઈ ગયા?
બેટરી કાઢતા જ CMOS મેમરી ખાલી થઈ જાય છે, તેથી સેટિંગ્સ Default પર આવી જાય છે. BIOS માં જઈને જરૂરી સેટિંગ્સ ફરીથી ગોઠવવા પડશે.
પ્ર.4: CMOS બેટરી કઈ કિંમતની મળે?
CR2032 બેટરી ખૂબ સસ્તી છે અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ કે કમ્પ્યુટરની દુકાને સરળતાથી મળી જાય છે. ભરોસાપાત્ર બ્રાન્ડની બેટરી જ ખરીદો.
પ્ર.5: શું Windows ફરીથી install કરવાથી તારીખ-સમય સુધરશે?
ના. જો CMOS બેટરી ખતમ થઈ ગઈ હોય, તો Windows બદલવા છતાં સમસ્યા પાછી આવશે. બેટરી બદલવી એ જ કાયમી ઉકેલ છે.
નિષ્કર્ષ (Conclusion)
CMOS બેટરી ભલે નાની હોય, પણ તે તમારા કમ્પ્યુટરની તારીખ-સમય અને BIOS સેટિંગ્સ સાચવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. જો તમારું કમ્પ્યુટર ખોટો સમય બતાવે કે CMOS ની ભૂલના મેસેજ આવે, તો તરત CR2032 બેટરી બદલી નાખો. ડેસ્કટોપમાં આ કામ 5 મિનિટમાં જાતે થઈ શકે છે, જ્યારે લેપટોપમાં સાવચેતી રાખવી અથવા સર્વિસ સેન્ટરની મદદ લેવી.
આ માહિતી ઉપયોગી લાગી હોય તો મિત્રો સાથે શેર કરો અને તમારો પ્રશ્ન નીચે કોમેન્ટમાં જણાવો.
ટિપ્પણીઓ નથી:
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો